Chuẩn bị hành trang cho trẻ vào lớp 1: Đồng hành đúng cách từ gia đình

Năm học mới sắp bắt đầu, điều cha mẹ quan tâm là chuẩn bị những gì làm hành trang cho con mình vào học lớp 1, lớp học đầu tiên của cấp tiểu học, do đó để chuẩn bị tốt tâm thế, đồng hành cùng con là những điều cha mẹ cần biết và quan tâm.

Thứ nhất, mục tiêu của Chương trình

Chương trình giáo dục tiểu học giúp học sinh hình thành và phát triển những yếu tố căn bản đặt nền móng cho sự phát triển hài hoà về thể chất và tinh thần, phẩm chất và năng lực; định hướng chính vào giáo dục về giá trị bản thân, gia đình, cộng đồng và những thói quen, nền nếp cần thiết trong học tập và sinh hoạt; trong đó các em được học tập giáo dục phát triển phẩm chất và năng lực, nhằm hình thành phát triển nhân cách toàn diện ở trẻ em, học không chỉ thiên về kiến thức mà còn phát triển hài hòa cả nhân cách, trí tuệ, tâm hồn, thể chất, trong đó việc hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực của trẻ được chú trọng ngay từ lớp 1.

Hoạt động dạy và học TV cho trẻ em người DTTS trước khi vào học lớp Một tại TH Liên Đầm xã Di Linh

Thứ hai, các môn học và hoạt động giáo dục

Lớp 1 gồm có 7 môn học và Hoạt động giáo dục bắt buộc gồm: Tiếng Việt; Toán; Đạo đức; Tự nhiên và Xã hội; Nghệ thuật (Âm nhạc và Mĩ Thuật); Giáo dục thể chất; Hoạt động trải nghiệm tích hợp với tài liệu giáo dục địa phương gồm có các hoạt động tập thể, chào cờ đầu tuần và sinh hoạt dưới cờ; sinh hoạt lớp và học tập theo chủ đề. Đối với Tiếng Anh lớp 1 các bậc cha mẹ cần liên hệ giáo viên chủ nhiệm để được tư vấn, hỗ trợ. Ở lớp 1, Giáo dục thể chất nhằm tạo điều kiện cho trẻ phát triển toàn diện về chiều cao, thể lực, trí tuệ. Các môn học đều đóng vai trò như nhau, mỗi môn học có tác dụng riêng góp phần hình thành nhân cách cho học sinh, do vậy cha mẹ cần quan tâm con tới việc học đều tất cả các môn học, khi trẻ có năng khiếu môn học nào thì phối hợp giáo viên để được tư vấn để tạo điều kiện cho trẻ phát huy thế mạnh, năng lực về môn học đó.

Thứ ba, kế hoạch giáo dục

Chương trình lớp 1 được thiết kế dạy học 2 buổi/ngày, sáng học 4 tiết, chiều học không quá 3 tiết; thời khóa biểu bảo đảm tỷ lệ hợp lý giữa các môn học và hoạt động giáo dục theo Kế hoạch giáo dục của nhà trường, phân bổ hợp lý về thời lượng, thời điểm trong ngày học và tuần học phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi học sinh lớp 1. Do đó, các bậc cha mẹ học sinh cần nắm vững thời gian để sắp xếp công việc gia đình hợp lý, thuận tiện đưa đón. Ngoài thời gian học 7 tiết/ngày tại trường, nếu cha mẹ có nhu cầu cho con tham gia các hoạt động giáo dục khác thì tham khảo ý kiến giáo viên để được tư vấn. Đối với các trường học có tổ chức bán trú, các bậc cha mẹ học sinh liên hệ với thầy cô giáo để được hướng dẫn nếu cha mẹ và trẻ có nhu cầu.

Trẻ học cả ngày ở trường, các kiến thức hoàn thành tại lớp, do vậy các bậc cha mẹ không lo lắng chuyện học nhiều ở lớp 1, ngoài thời gian học tại trường, thời gian ở nhà cha mẹ có thể cùng con ôn lại bài, dành cho trẻ nghỉ ngơi hợp lý nhằm phát triển trí tuệ, thể lực, sức khỏe.

Mục tiêu của hoạt động dạy học 2 buổi/ngày là tăng cường giáo dục toàn diện, đặc biệt là tăng cường các hoạt động thực hành, rèn luyện thân thể, sinh hoạt văn hoá - nghệ thuật, giáo dục kĩ năng sống cho học sinh; giảm áp lực học tập đáp ứng yêu cầu quản lí và giáo dục học sinh của gia đình và xã hội, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục ở cấp tiểu học.

Định hướng chung chương trình lớp 1 là hướng đến phát triển phẩm chất, năng lực của học sinh. Theo đó, học sinh cần tích cực, chủ động tham gia các hoạt động học tập; được tìm tòi, khám phá; được làm việc độc lập, hợp tác, trao đổi theo nhóm hay lớp, trong đó các em được tạo điều kiện để tự mình thực hiện nhiệm vụ học tập và trải nghiệm thực tế. Các em được tạo cơ hội bộc lộ, phát huy tiềm năng và những kiến thức, kĩ năng đã tích lũy được để phát triển; dạy học hướng tới đáp ứng nhu cầu phát triển của từng cá nhân học sinh được giáo viên chú trọng.

Thứ tư, đánh giá học sinh tiểu học

Học sinh vào học lớp 1, thầy cô giáo thực hiện đánh giá theo hướng dẫn của Bộ GDĐT, trong đó có đánh giá thường xuyên và kiểm tra định kỳ.

Đánh giá thường xuyên: Lớp 1 là nền móng của cấp tiểu học, khi ở cấp học Mầm non hoạt động vui chơi là chủ đạo thì bước vào lớp 1 thì hoạt động học tập là chủ đạo, do vậy mới ngày đầu vào lớp 1 các em chưa thể làm quen ngay với các hoạt động học, thậm chí có trẻ đi học còn khóc trong những ngày đầu đến lớp. Giai đoạn này giáo viên đúng danh nghĩa “Cô giáo như mẹ hiền” vừa dạy học vừa làm thay nhiệm vụ người mẹ, giáo viên phải hình thành từng bước nền nếp học tập, quy định của lớp như: Tư thế ngồi học, tư thế viết, cách cầm bút, chuẩn bị đồ dùng học tập…. Giai đoạn này rất cần sự quan tâm phối hợp của cha mẹ với giáo viên chủ nhiệm, trong quá trình trẻ đi học tại trường, giáo viên không chấm điểm tất cả các môn học mà dành thời gian nhận xét, đánh giá bằng lời và giúp đỡ kịp thời cho các em ngay trong quá trình học tập, do vậy ở giai đoạn đầu của lớp 1 sự kết nối thường xuyên giữa cha mẹ học sinh với giáo viên chủ nhiệm là rất cần thiết.

Trong quá trình dạy học tại trường, giáo viên không chấm điểm thường xuyên ở lớp, do vậy cha mẹ không thể hỏi các câu: Hôm nay con được mấy điểm? điều cha mẹ cần quan tâm là cách học tập của con em mình là các điều kiện phục vụ học tập, động viên kịp thời các tiến bộ của con dù là nhỏ nhất, những băn khoăn của con cần giải thích của cha mẹ và cô giáo. Những câu hỏi bố mẹ cần trao đổi với con: Hôm nay con học có vui không? Hôm nay con xung phong trả lời câu hỏi nào? Hôm nay con giúp đỡ bạn điều gì? Điều gì con thấy vui và tâm đắc nhất? Con thấy khó khăn nào bố mẹ giúp đỡ và trao đổi cô giáo?...

Đánh giá sự hình thành và phát triển các phẩm chất, năng lực học sinh không chỉ thông qua hoạt động học ở 1 bài mà giáo viên theo dõi đánh giá học sinh qua cả quá trình học tập, nếu buổi sáng học sinh chưa hoàn thành nhiệm vụ học tập, giáo viên tiếp tục theo dõi, giúp đỡ học sinh hoàn thành nội dung, nhiệm vụ học tập vào buổi chiều; giáo viên chủ nhiệm, giáo viên dạy buổi sáng theo dõi và cung cấp thông tin trao đổi với giáo viên buổi chiều có biện pháp giúp đỡ kịp thời đối với các em học sinh còn khó khăn trong học tập, những em chưa hoàn thành nhiệm vụ học tập trong buổi sáng.

Kiểm tra định kỳ: Mỗi em học sinh được nhà trường, tổ chuyên môn tổ chức kiểm tra định kỳ môn Tiếng Việt và Môn Toán của 2 giai đoạn gồm cuối học kỳ 1 và cuối năm học, điểm kiểm tra cuối năm học là căn cứ xét lên lớp, đối với tiếng Anh lớp 1 không dùng kết quả để xét khen thưởng, xét lên lớp, thời gian đi học 9 tháng tại trường, giáo viên chỉ đánh giá, nhận xét thường xuyên bằng lời kết hợp ghi vào vở khi cần thiết. Do đó, qua quá trình học tại trường, cô giáo không chấm điểm trong vở học tập của con mình.

Thứ năm, việc học của học sinh

Thời gian đầu mới vào học lớp 1, các bậc cha mẹ sẽ băn khoăn khi học sinh tiếp nhận khối lượng kiến thức lớn, ở giai đoạn đầu, các em đã đọc đoạn văn hiểu nội dung để trả lời câu hỏi như vậy là quá năng lực, khiến con học hành vất vả… Vấn đề này cần giải thích rõ, Chương trình lớp 1 quy định chuẩn đầu ra và khung thời lượng năm học rất rõ ràng, với môn Tiếng Việt, chuẩn đầu ra nêu rõ 1 phút học sinh phải đọc được bao nhiêu từ, việc đọc viết ra sao, để đạt chuẩn đó, học sinh sẽ học qua 420 tiết. So với chương trình lớp 1 năm 2000, nội dung chương trình GDPT 2018 môn Tiếng Việt mới có phần tinh giản hơn nhưng thời lượng được kéo dài hơn, tăng từ 350 lên 420 tiết và chương trình cũ năm 2000 học 1 buổi còn chương trình GDPT 2018 đối với lớp 1 mới học 2 buổi/ngày. Như vậy, về mặt khoa học, học sinh không phải học nhiều hơn. Chương trình mới có điều chỉnh dựa trên quan điểm là giúp học sinh đọc thông viết thạo sau khi học xong lớp 1 để từ đó có thể học tốt các môn khác.

Kế hoạch giáo dục nhà trường xây dựng thực hiện chương trình lớp 1 theo hướng phân bổ hợp lý về nội dung và thời lượng dạy học giữa các môn học, hoạt động giáo dục để không gây quá tải, đáp ứng yêu cầu triển khai thực hiện chương trình 2018 được xây dựng theo hướng mở; giúp học sinh hoàn thành nhiệm vụ học tập tại lớp học.

Đối với môn Tiếng Việt lớp 1 giai đoạn đầu năm học chưa coi trọng và đặt yêu cầu cao về tập viết, thời gian đọc của học sinh chiếm thời lượng 60%, trong đó viết chỉ thực hiện khoảng 25%, thời gian còn lại dành cho các kĩ năng nghe, nói và đánh giá. Do vậy, trong quá trình mới bắt đầu dạy học và học sinh mới làm quen cách học tiếng Việt thì giáo viên, cha mẹ học sinh không quá chú trọng vào luyện viết chữ hoặc viết chữ đẹp, giai đoạn này học sinh bắt đầu làm quen viết với bút chì và viết chữ liền nét, đúng độ cao, nếu yêu cầu học sinh luyện viết nhiều sẽ làm cho học sinh vất vả, mệt mỏi dẫn đến không thích học.

Đối với những lớp sĩ số đông, giáo viên chia nhỏ nhóm đối tượng học sinh để quan tâm, theo dõi, uốn nắn, hướng dẫn kịp thời cho các em, giai đoạn này giáo viên không phải ghi nhận xét vào vở mà trực tiếp giúp đỡ các em khi gặp khó khăn, ghi nhận tuyên dương các em với tiến bộ nhỏ nhất.

Đặc điểm học sinh tiểu học 6 tuổi vào lớp 1 bắt đầu học chữ, điều cha mẹ băn khoăn nhất là cách hướng dẫn con đánh vần khi học ở nhà vì còn liên quan yếu tố phương ngữ, để giải quyết băn khoăn này, cha mẹ cần liên hệ giáo viên chủ nhiệm để được hỗ trợ và tư vấn, vì mỗi âm, vần trong Tiết Việt giáo viên đều có các phương pháp, kỹ thuật dạy học khác nhau nhằm mục tiêu trẻ nắm được âm, vần và đọc được. Mục tiêu đặt ra là trẻ nhận diện con chữ và nhớ đọc được theo năng lực cá nhân, còn cách đánh vần với các kỹ thuật khác nhau. Ví dụ tiếng “Bàn” có thể đánh vần các kỹ thuật khác nhau: a –nờ –an – bờ -an – ban – huyền – bàn. Hoặc: ban – huyền – bàn. Nếu trẻ đã đọc được thì không cần đánh vần.  

 Giai đoạn học kỳ 1 học sinh chỉ học âm, vần, dấu thanh và các nét, đọc một số câu ứng dụng, tập viết bảng con bằng phấn, bút chì trong vở tập viết; sang học kỳ 2 trẻ mới viết bút mực và học tập đọc kết hợp trả lời câu hỏi. Do vậy học sinh phải được nhận diện được chữ cái mới học được âm vần, nhận diện được các âm vần, do đó cách hướng dẫn đánh vần của giáo viên là rất quan trọng, giai đoạn này giáo viên phải phát âm chuẩn, tròn vành, rõ chữ, thể hiện làm mẫu đánh vần cho học sinh quan sát cách phát âm, giáo viên linh hoạt trong kỹ thuật hướng dẫn đánh vần cho học sinh, trong đó chú ý các học sinh chưa nắm vững và không nhận diện được, đối với kĩ năng viết, với những học sinh viết chưa tốt chỉ yêu cầu các em viết được chữ ghi âm mới, bước đầu hướng tới viết đúng độ cao, độ rộng, chưa đặt ra yêu cầu viết đẹp hoặc viết được các chữ ghi tiếng, ghi từ. Yêu cầu về các kỹ năng này sẽ được nâng cao dần qua từng giai đoạn học tập tiếp sau, tiến tới đạt yêu cầu cần đạt vào cuối năm học. do đó, ở giai đoạn học kỳ 1, cha mẹ cần phối hợp giáo viên để được tư vấn, hỗ trợ cách hướng dẫn con em học ở nhà, nhất là các từ phương ngữ cần phát âm đúng.

Thứ sáu, sách giáo khoa và tổ chức dạy học của giáo viên

Chương trình GDPT 2018 chỉ quy định yêu cầu cần đạt vào cuối năm lớp 1 không quy định yêu cầu cần đạt ở từng giai đoạn học tập; sách giáo khoa cũng được thiết kế có tính mở, trao quyền chủ động cho giáo viên lựa chọn phương pháp và hình thức tổ chức dạy học phù hợp. Vì vậy, ở mỗi hoạt động, giáo viên linh hoạt điều chỉnh dạy học sao cho phù hợp với đối tượng học sinh và điều kiện thực tế nhà trường, lớp học. Khi học sinh còn đang trong giai đoạn làm quen với việc học, giáo viên có thể điều chỉnh giảm yêu cầu cần đạt ở một số kĩ năng nhưng vẫn đảm bảo Yêu cầu cần đạt của môn học; đối với kĩ năng đọc đoạn, những học sinh đọc chưa tốt chỉ yêu cầu các em đọc được từ ngữ có chứa âm/chữ/vần mới, tiến tới đọc câu ngắn, những học sinh này có thể vừa đánh vần vừa đọc.

Sách giáo khoa được các tác giả viết theo yêu cầu chuẩn đầu ra của chương trình, vì vậy, giáo viên nắm vững yêu cầu cần đạt để thiết kế các hoạt động của Kế hoạch bài dạy; nắm vững yêu cầu của chương trình, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện thực hiện của nhà trường để xây dựng kế hoạch bài dạy cho phù hợp về thời lượng, tiến độ thực hiện, thời khóa biểu. Với những dạng bài có từ 3-4 âm vần, nếu khó hoàn thành trong thời lượng 2 tiết, giáo viên trao đổi trong tổ chuyên môn để điều chỉnh kế hoạch giáo dục nhằm đảm bảo đạt yêu cầu chuẩn đầu ra báo cáo hiệu trưởng phê duyệt trước khi thực hiện.

Thứ bảy, sự phối hợp, đồng hành của cha mẹ học sinh

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy “Trẻ em như búp trên cành, biết ăn biết ngủ biết học hành là ngoan”, các bậc cha mẹ cần biết, lớp 1 là nền móng của cấp tiểu học, do đó giai đoạn đầu trẻ mới đi học, yếu tố rất quan trọng góp phần thành công giáo dục trẻ đó là công tác phối hợp giữa nhà trường với cha mẹ học sinh; do vậy cha mẹ cần phối hợp và trao đổi thường xuyên với giáo viên chủ nhiệm để có các biện pháp giáo dục hợp lý, tất cả các thông tin phải kịp thời, thông suốt, khi có việc gì xảy ra cha mẹ cần bình tĩnh liên hệ giáo viên để giải quyết, tránh nôn nóng làm ảnh hưởng tới tâm lý các em; ở giai đoạn này, một trong những giải pháp để giúp học sinh không sợ học, không áp lực với việc học là không giao thêm bài tập và ép học sinh thực hiện quá nhiều nhiệm vụ học ở nhà.

Việc giúp học sinh đọc thông, viết thạo cần có quá trình, không thể nóng vội, các bậc cha mẹ không quá lo lắng và cho trẻ học chữ trước vào lớp 1 để trẻ phát triển tự nhiên và tạo hứng thú khi vào lớp 1 được học cái mới. Điều này rất quan trọng trong việc hình thành nền nếp, động cơ học tập của trẻ. Về mặt khoa học, tâm lý lứa tuổi, việc học chữ trước khi vào lớp 1 là không tốt cho chính các em học sinh. Trên thực tế, do tâm lý lo lắng nên một số phụ huynh bằng nhiều cách khác nhau cho con học chữ trước, điều này dẫn đến việc giai đoạn đầu khi vào lớp 1, trong một lớp học có những em đã biết chữ trước và có em chưa biết, gây khó khăn trong quá trình tổ chức dạy học của giáo viên.

Cha mẹ cần phối hợp với nhà trường trong việc giáo dục học sinh, cùng chơi và cùng học với bé lúc ở nhà thông qua một số hình thức học tập trải nghiệm, tạo được môi trường gia đình ấm áp, cùng với môi trường giáo dục nhà trường thân thiện và xã hội an toàn, đem đến niềm vui cho trẻ, phụ huynh cũng có thể yên tâm vì những âm chữ hoặc vần mới các em không chỉ được học ở một bài học mà liên tục được thực hành, ôn tập trong một chuỗi các bài học tiếp đó nên trẻ sẽ đọc được.

Để thực hiện được chương trình theo chuẩn đầu ra quy định, lớp 1 được tổ chức học 2 buổi/ngày và giáo viên tổ chức các hoạt động dạy học giúp học sinh hoàn thành nhiệm vụ học tập ngay tại lớp, không giao bài tập về nhà nhằm giúp các em có thời gian nghỉ ngơi và trải nghiệm kiến thức đã được học ở nhà trường với người thân, từ đó hình thành các năng lực, phẩm chất theo yêu cầu cần đạt của chương trình giáo dục phổ thông. Ngoài thời gian học tại trường, thời gian ở nhà dành cho trẻ nghỉ ngơi hợp lý nhằm phát triển trí tuệ, thể lực, sức khỏe, thời gian buổi tối gia đình cho con vừa ôn luyện vừa trò chuyện vừa chơi vui với con mình.

Các bậc cha mẹ cần phối hợp cùng nhà trường để giúp các em trải nghiệm các kiến thức đã học tại nhà một cách phù hợp, thoải mái; để tăng cường kĩ năng đọc cho các em bố mẹ có thể mua cho các em những cuốn truyện phù hợp với lứa tuổi, bố mẹ đọc cho trẻ nghe hoặc đọc cùng trẻ để có thể rèn kĩ năng đọc qua đọc truyện và hình thành thói quen đọc sách.                                

Để lớp 1 đạt kết quả đánh dấu giai đoạn phát triển tâm tý rất quan trọng từ độ tuổi 6-11 tại ngôi trường tiểu học, các bậc cha mẹ phối hợp nhà trường và thầy cô giáo xây dựng môi trường giáo dục an toàn, thân thiện, chất lượng và bình đẳng; đội ngũ cán bộ quản lý luôn đồng hành, chia sẻ khó khăn và là “điểm tựa” vững chắc cho đội ngũ giáo viên; các thầy cô giáo phấn khởi, sáng tạo đổi mới cống hiến cho hoạt động dạy học; các em học sinh cảm thấy đi học là hạnh phúc, tự hào về ngôi trường của mình và luôn cảm nhận được “mỗi ngày đến trường là một ngày vui” vì luôn được thầy cô bảo vệ với phương châm “Lấy học sinh làm trung tâm, thầy cô giáo là động lực, nhà trường làm bệ đỡ, gia đình là điểm tựa - xã hội là nền tảng" và để làm được điều đó, các bậc cha mẹ học sinh chuẩn bị tốt hành trang cho con và luôn tin tưởng và đồng hành với thầy cô giáo thì nhất định sẽ đạt kết quả tốt.

Nguyễn Duy Hải, Phó Trưởng phòng GDTH Sở GDĐT Lâm Đồng